KAAN için F110, HÜRJET için F404 motorları ne zaman teslim edilecek?

Türk Havacılık ve Uzay Sanayi (TUSAŞ) tarafından tasarlanan ülkemizin en önemli iki savunma projesinden ikisi Milli Muharip Uçak (MMU) KAAN ve HÜRJET uçaklarının motorları ABD’den geliyor. GE Aerospace bu motorları teslim edecek mi? İzinler ne durumda?

Eski adı General Electric, yeni adı yani motor imalat bölümü ayrı şirket haline gelmiş GE Aerospace’in Türkiye ve bölge ülkelerine bakan iki tepe yöneticisi ile İstanbul’da bir araya geldik. İmalatçının askeri motorlarına bakan, Savunma & Sistemler, Bölgesel Strateji ve İş Geliştirme Direktörü Kement Akdemir ile sivil motorda 27 ülkede sorumlu Satış Genel Müdürü olan Orkun Tuncer sorularımızı yanıtladı.

“Hem KAAN hem de HÜRJET’i çok destekliyoruz”

KAAN’ın Türkiye için çok önemli bir proje olduğunu belirten Kement Akdemir, “P0 prototip ilk uçuşunu yaptı. İnişinin ardından taksi yolunda binlerce TUSAŞ çalışanı uçağa koştu. O koşanlar arasında GE Aerospace’in de mühendisleri vardı. Bizler Türkiye’de 500’den fazla mühendis ile askeri ve sivil bir çok projeye destek veriyoruz. Bizler için büyük gurur” dedi.

F110’lar için son gelişmeler

TUSAŞ, KAAN’da ilk prototipler ve Blok 10 serisi yani ilk 40 uçakta GE Aerospace F110-GE-129 motorları kullanacak. Temmuz ayında KAAN için Technical Assistance Agreement (TAA) onayı çıktı. Lisans ile engel bitti. Proje, P1 için hızla devam ediyor.

Halen TUSAŞ’ın elinde prototip yani test uçakları için F110’lar mevcut. Akdemir, “Takvim, GE Aerospace açısından planlandığı gibi motorlar verilecek. TUSAŞ’ın pozitif olarak agresif bir takvimi var. TUSAŞ bu takvimi başarıyla yakalıyor. KAAN Blok 10 için GE Aerospace ‘projenin güvenilir bir ortağı’.”

TF35000’de payımız yok

Halen yeni yapılanma ile yüzde 46’sı GE Aerospace ortaklığında olan TEI, KAAN için geliştirdiği motor projesi çalışmalarını TEI Teknoloji şirketine aktardı. Bu şirket daha önceden TRMotor adını taşıyordu.

Akdemir, “TF35000’de bir payımız yok. Talep olursa, mühendislik ekibimiz ve imkanlarımızla hazırız” diyor:

“Yeni bir motor tasarlamak mühendislikle başlıyor. Arasından prototipleme, özel teknolojilere ulaşım, üretim, sertifikasyon ve ürün devir aşaması var. Türkiye bu tecrübelerin önemli kısmına sahip. TF35000, çok uzun soluklu bir yaklaşım. Biz bunun bir parçası olmaktan (TEI ortaklığı ile) gururluyuz. TF35000 uzun ve zor bir yolculuk. Ne zaman sonuçlanır bunu zaman gösterir. Türkiye programı dahilinde desteğe hazırız.

“HÜRJET Programının önemli bir ortağıyız”

HÜRJET ile ilgili gelişmelerin 2020’de Farnborough’da yapılan anlaşma ile başladığını belirten Akdemir, “Bundan sonra 2024’de yine Franborough, ardından da 2025’te İDEF hem TEI hem de TUSAŞ ile anlaşmaları yaptık. F404 motorunun HÜRJET’e entegrasyonunu beraber yaptık. Bugüne kadar uçak çok sayıda test uçuşu yaptı. Emniyetli ve iyi gidiyor. Bu sadece motor tedarik değil. Türkiye havacılık ekosisteminden birlikte yararlanmak. Projeye geniş bakıyoruz”

İspanya ihracat

İhracata da değinen Kement Akdemir, “İspanya için amacımız bu küresel rekabette her türlü projede GE destekliyor. Bu son anlaşma uluslarası olarak tedariki içeriyor. Askeri projede rakamları veremiyorum. Ama bu takvime uymak için elimizden geleni yapıyoruz. Ancak tedarik alanında sıkıntılar var.

Askeri projede hükümet izni verilir. Belli bir çerçeve çizilerek verilir. Hangi ülke, hangi son kullanıcı ve platform tanımlanır. HÜRJET için başvuruda eğitim ve Türk Hava Kuvvetleri dendi. Yeni bir kullanıcı için tekrar bir başvuru yapılıyor. İspanya için de benzer süreç işliyor.

Deniz Kuvvetleri ile ilgili bir parçası olmak istiyoruz. ABD hükümetinin verdiği izin ile HÜRJET’in deniz modeli için görüşmelere başladık” dedi.

TUSAŞ, HÜRJET’Te motoru büyütmek istiyor. Eğitim ve taarruz modelinde F404 kullanılacak. Deniz versiyonu için yani MUGEM’de görev yapacak uçak için F414 istiyor.

Denizcilik’te LM2500

Türk Deniz Kuvvetleri’nde MİLGEM ile birlikte LM2500 gaz türbinleri envantere girdi. Halen son otuz yılda 35 adet LM2500 gaz türbini, İstanbul sınıfı fırkateynler ve MİLGEM korvetleri dahil olmak üzere Türk Deniz Kuvvetleri’ne ait 18 gemiye entegre edildi. 6 adet de teslimatta.

LM2500 ve türevleri için GE Aerospace’in hedefi, TF2000 ve MUGEM’de de yer almak.

TEI, LM2500 lisanslar belli kısıtlamalarla bakım yetkisi aldı. ABD Donanması’ndan bir ihale kazandı. Bu çok ciddi bir başarı. Gaz türbinleri aynı zamanda elektrik üretiminde de kullanılıyor.

TEI ve GE Aerosace ilişkileri

Akdemir aynı zamanda TEI Yönetim Kurulu Üyesi. İki şirketin ilişkilerini şöyle anlatıyor:

“TEI yerlileştirme üretim değil. Mühendislik, üretim, bakım ve destek insan kaynağı lazım. TEI çok önemli bir örnek. 41 yıllık bir şirket. GE’nin hem ticari hem de askeri motorlarını üretti. En önemli motor yetkinlik merkezi oldu. 2025’te GE Aerospace’de en iyi tedarikçi seçildi. Türbin kanatlarından kompresör parçalarına kadar bir çok parça burada imal ediliyor. Kritik motorun bakım ve onarımını yapıyor. Türk Hava ve Deniz Kuvvetleri’nin bakımlarını da yapıyor. Servis veriyor. 60 yıllık ortaklığın en önemli etkisini görüyoruz.

TEI Teknoloji ne yapacak

Yerel kabiliyetleri 60 yılda hep beraber geliştirdik. Türkiye ile büyümek istiyoruz. TEI çok başarılı bir ortaklık modeli. Özgün projeler TF35000 ve turboşaft motor (T925’te kullanılacak TS3000) yeni şirkette (TEI Teknoloji) olacak.TEI’nin özgün programlar mevcutlar devam. Tüm programlara pozitif bakıyoruz. Türkiye’deki havacılık işlerini bunlar yukarı ekiyor, Hem gurur duyuyoruz hem de çok mutluyuz. TEI’de geliştirilen IP yani bilgi havuzları çok dikkatli kullanılıyor. Müşterilerle bunu paylaşmıyor. TEI bunu çok profesyonel yönetiyor”

GÜÇHAN Yorumu

Soru cevapta merak ettiğimiz konulardan biri de Milli Savunma Bakanlığı’nın SAHA’da açıkladığı, 42 bin libre itiş güçlü GÜÇHAN motoru oldu. GE Aerospace ekibi “Gözlem ve sessizlik içindeyiz. Takip ediyoruz. Çalışmaları heyecanlı bekliyoruz” yorumu yaptı.