DHMİ’nin FODRAD sistemi pistteki yabancı maddeleri tespit ediyor

Devlet Hava Meydanları İşletmesi (DHMİ) ve TÜBİTAK BİLGEM işbirliği ile geliştirilen, HAVELSAN’ın da ürünleşmesine destek verdiği FODRAD (Yabancı Madde Tespit Radarı / Foreign Object Debris Detection Radar) sistemiyle havalimanı pistlerindeki uçuş emniyetini önemli ölçüde güçlendiriyor.

Milimetre dalga radar ve optik sensör teknolojilerini birleştiren sistem, çapı 3 cm’ye kadar olan nesneleri en fazla 2 dakika içinde algılayarak sesli ve görsel uyarılarla operatörleri bilgilendiriyor. Düşük görüş şartlarında da etkin çalışan FODRAD, pist kaynaklı risklerin önlenmesine katkı sağlıyor.

Nasıl geliştirildi

FODRAD’ın temelleri 2014 yılına dayanıyor. Aralık 2014’te DHMİ ile TÜBİTAK BİLGEM arasında “FOD-RAD Ar-Ge Projesi” sözleşmesi imzalandı. Yoğun trafikli havalimanlarında, pist üzerindeki yabancı cisimlerin (FOD) tespiti daha önce trafik akışının izin verdiği sınırlı zaman dilimlerinde ve çoğunlukla görsel yöntemlerle yapılıyordu.

Proje, millî imkânlarla sürekli gözetim sağlayan bir sistem geliştirmeyi hedefliyordu. Milimetre dalga radarının optik sistemlerle desteklenmesiyle geliştirilen sistemin üretim çalışmaları 2018 itibarıyla tamamlandı.

İlk kurulum Antalya Uluslararası Havalimanı’na yapıldı (2018 sonu). Sistem, tipik olarak pist başına 4 adet milimetre dalga radar ve 4 adet gece/gündüz görüşlü optik sensörden oluşuyor. 7/24 otomatik gözetleme, veri füzyonu, pist haritası üzerinde konum gösterme, gerçek zamanlı kamera görüntüsü, IR aydınlatmalı gece görüş, tek merkezden kumanda, uzun süreli veri/görüntü kaydı (yaklaşık 5 yıl), istatistiksel raporlama ve sesli-görsel uyarı özellikleri taşıyor. Sistemin tasarımı FAA (AC 150/5220-24) tavsiye kriterlerini karşılıyor.

2020 yılında KUŞRAD ve FODRAD sistemlerinin seri üretimine yönelik olarak HAVELSAN’a teknoloji transferi gerçekleştirildi. Böylece yerli ekosistem içinde yaygınlaştırma ve ticarileştirme kapasitesi güçlendirildi. Sistem, DHMİ’nin diğer millî ATM projeleriyle (MGR, KUŞRAD, atcTRsim vb.) birlikte Teknofest ve çeşitli teknoloji fuarlarında da sergilendi.

Araç ve gözle tespitin yerine

Dünya genelinde ve Türkiye’de uzun yıllar FOD tespiti ağırlıklı olarak manuel görsel denetimlere dayanıyordu. Personel, belirli aralıklarla pist, apron ve taksi yollarında yürüyüş veya araçla devriye yaparak yabancı maddeleri (taş, metal parça, lastik parçası, plastik, alet vb.) kontrol ediyordu.

Ancak su yöntemler, trafik yoğunluğuna bağlı olarak sınırlı zaman dilimlerinde uygulanabiliyordu. Ayrıca gece ve düşük görüş şartlarında yetersiz kalıyordu.

Sistemin en büyük eksikliği ise insan hatasına açık ve zaman alıcı olmasıydı. Bu işlem sırasında pist kapanma sürelerini uzatabiliyor, operasyonel verimliliği düşürebiliyordu.

ICAO ve FAA standartları da düzenli insan denetimlerini zorunlu kılıyor; otomatik sistemler bunları tamamlayıcı/tavsiye niteliğinde çalışıyor. FOD’un motor hasarı, lastik patlaması, gecikme ve yüksek maliyetlere yol açması (küresel ölçekte milyarlarca dolarlık etki) nedeniyle sürekli ve otomatik gözetim ihtiyacı artmıştı.

Havacılık tarihinin en önemli kazalarından biri

Sesten hızlı Concorde’un ilk ve tek ölümlü kazası, bir önceki uçaktan düşün metal bir parçanın hızlanma sırasında tekerleklerden sekerek uçağın yakıt tanklarına vurması ile meydana gelmişti.

Tarihler 25 Temmuz 2000’yi gösterirken kalkış süratinin aşılması nedeniyle pilotlar havalanmak sorunda kalmış, alevler içindeki uçak, Paris Charles de Gaulle Havalimanı yakınlarındaki bir otelin bahçesine düşmüştü.

Olayda 100 yolcu, 9 mürettebatın yanı sıra 4 kişi de yerde toplam 113 kişi hayatını kaybetmişti.

Rakip sistemler

Küresel pazarda FOD tespit sistemleri genellikle radar, elektro-optik (kamera/görüntü işleme) veya hibrit (radar + optik) teknolojilere dayanıyor. Öne çıkan sistemler şunlar:

Xsight Systems – FODetect: Hibrit milimetre dalga radar + elektro-optik sensörler. Genellikle pist kenar ışıklarına entegre ediliyor. 60-90 saniye civarında tarama süreleri, düşük yanlış alarm ve lazer yönlendirme özellikleri sunuyor. Boston Logan gibi havalimanlarında kullanıldı. AI entegrasyonları da bulunuyor.

Stratech Systems – iFerret: Ağırlıklı olarak elektro-optik/görüntü işleme tabanlı. Changi (Singapur), Dubai, Hong Kong ve diğer havalimanlarında kullanıldı. Yüksek çözünürlüklü kamera ve yapay zekâ destekli sınıflandırma öne çıkıyor.

QinetiQ – Tarsier: Milimetre dalga radar tabanlı sabit sistem.

Trex Enterprises – FOD Finder: Mobil milimetre dalga radar sistemi (araç üstü). Tüm hava koşullarında çalışabiliyor.

Diğer oyuncular: Moog, Rheinmetall, Pavemetrics ve çeşitli Çinli firmalar.

FODRAD, hibrit radar + optik yaklaşımıyla bu sistemlerle aynı kategoride yer alıyor. Yerli olması, maliyet avantajı, yerel koşullara uyarlanabilirlik ve teknoloji transferiyle seri üretim potansiyeli öne çıkarıyor. Düşük görüşte radarın gücü, optik doğrulama ile birleşince yanlış alarmlar azaltılıyor ve operatör kararı kolaylaşıyor.

Uçuş emniyetine katkısı

FODRAD, pist üzerindeki yabancı madde kalıntılarını sürekli izleyerek olası tehlikeleri erken tespit ediyor. Sesli ve görsel uyarılar sayesinde operatörler hızlı müdahale edebiliyor. Böylelikle pist kapanma sürelerini kısaltmaya, operasyonel verimliliği artırmaya ve motor/gövde hasarlarını önlemeye yardımcı oluyor.

Özellikle yoğun trafikli ve turistik havalimanlarında (Antalya örneği gibi) değeri yüksek.DHMİ, FODRAD’ı havacılığın ihtiyaçlarına yönelik yerli çözümlerin bir parçası olarak konumlandırıyor. Teknolojik birikimin uçuş operasyonlarında etkin kullanımı, dışa bağımlılığı azaltırken emniyet seviyesini yükseltiyor. Sistemin daha fazla havalimanına yaygınlaştırılması ve HAVELSAN üzerinden geliştirilmesiyle Türkiye’nin bu alandaki yetkinliği artmaya devam etmesi hedefleniyor.